Odkrycia


BADANIA W SEKTORZE PÓŁNOCNYM
Gliniane głowy bóstw Majów: Badania w północnej części Nakum

Kilkuletnie prace polskiego projektu prowadzono zarówno w północnej, dotąd nie przebadanej części stanowiska, jak również na obszarze rozciągającym się w obrębie najważniejszego dziedzińca Akropolu (Sektor Południowy), zwanego Patiem 1. Prace archeologiczne prowadzone w północnej części ruin skupiły się przede wszystkim na badaniach w obrębie niewielkiej piramidy zwanej Budowlą 99. W ich trakcie na szczycie Budowli 99 odkryto pozostałości trzech budynków. W ich obrębie odnaleziono wiele naczyń, całych lub fragmentarycznie zachowanych siekier, ostrzy do włóczni, figurek i innych zabytków. Badania pokazały, że wspomniane budynki są datowane na schyłkowy okres klasyczny (ok. IX-X w. n.e.), a więc na czasy, które z jednej strony charakteryzują się gwałtownym upadkiem wielu miast Majów leżących na nizinach południowo-wschodniego Meksyku, północnej i środkowej Gwatemali, Belize i zachodniego Hondurasu; a z drugiej strony wielkim rozkwitem Nakum. Rozwój Nakum w tym trudnym dla kultury Majów okresie może być związany z korzystną lokalizacją tego ośrodka nad brzegiem rzeki Holmul, która wówczas była jednym z najważniejszych źródeł wody oraz kluczowym traktem komunikacyjnym na południowych nizinach Majów.
W roku 2007 na szczycie Budowli 99 otwarty został również wykop sondażowy w formie szybu mierzący 2x2 m i sięgający do podstawy tej struktury. Wykop ten przyniósł spektakularne odkrycie dwóch depozytów ofiarnych na głębokości blisko 7 m poniżej szczytu budowli. Wspomniane depozyty zawierały m.in. unikatowe znalezisko w skali ziem Majów: dziewięć glinianych głów przedstawiających bóstwa Majów, a także ozdoby z jadeitu, z których dwie przedstawiają główki małp, dyski z ceramiki, zawieszki z ludzkich kości oraz cylindryczną tubę z dwoma wiekami (najprawdopodobniej pełniącą funkcję bębna). Na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza gliniane głowy, które najprawdopodobniej przedstawiają bóstwa świata podziemnego Majów. Obok tego w jednym z depozytów znajdował się rytualnie przełamany kolec płaszczki o ostrych, ząbkowanych krawędziach, który przez Majów był używany do rytualnego upuszczania krwi. Bardzo możliwe, że złożeniu wspomnianego depozytu towarzyszyło rytualne upuszczenie krwi dokonane przez kapłana lub władcę. Co ciekawe oba depozyty ofiarne nie są datowane na okres klasyczny - złoty wiek rozwoju kultury Majów, ale na tzw. późny okres preklasyczny, kiedy z wolna formowały się zręby tej cywilizacji (ok. 300 p.n.e.-250 n.e.). Depozyty umieszczono jako ofiary zakładzinowe tuż przed konstrukcją wielkiej Budowli 99.

BADANIA W SEKTORZE POŁUDNIOWYM
Badania Piramidy 15 i odkrycie królewskiego grobowca Majów

Badania polskich archeologów w południowej części Nakum, skupiają się w rejonie największego dziedzińca (tzw. Patio 1) rozległego kompleksu zwanego Akropolem. W trakcie wcześniejszych badań gwatemalskiego Projektu Triángulo przebadane zostały wszystkie budowle otaczające Patio 1 z wyjątkiem dwóch niewielkich piramid (zwanych przez archeologów Piramidami nr 14 i 15), które były mocno zniszczone i niemal całkowicie porośnięte przez dżunglę. Jednego z najbardziej spektakularnych odkryć polscy archeolodzy dokonali w sezonie 2006 w zlokalizowanej po wschodniej stronie Patia 1 Piramidzie nr 15 mającej ok. 12 m wysokości. Badania w tym miejscu przeprowadzono w celu weryfikacji hipotezy, że piramida ta może skrywać królewski pochówek. W niektórych stanowiskach Majów groby wysokich dostojników i władców lokalizowano często właśnie we wnętrzu piramid usytuowanych po wschodniej stronie placów. W wierzeniach Majów wschód był bowiem kierunkiem wiązanym z odradzającym się słońcem i ze zmartwychwstaniem. Okazało się, że hipoteza ta była trafna. W trakcie badań prowadzonych na szczycie Piramidy 15 polscy badacze natrafili na ogromnych rozmiarów grobowiec królewski. Pierwsze kamienne płyty przykrywające komorę grobową zostały uniesione w nocy z 6 na 7 czerwca 2006 r. Oczom archeologów ukazały się naczynia pozostałości szkieletu i setki jadeitowych ozdób, wśród których wielkością i bogactwem wyróżniał się zwłaszcza pektorał z jadeitu. Jadeit był najwyżej cenionym przez Majów minerałem, przez badaczy nazywanym często „złotem Majów”. Znaleziska te potwierdziły, że grobowiec nie został wcześniej obrabowany, mimo tego, że w górnej części piramidy, po jej wschodniej stronie, znajdowały się dwa wkopy rabunkowe. Kopiący niegdyś w tym miejscu rabusie przerwali jednak pracę zanim dotarli do grobowca. W czasie, kiedy stało się jasnym, iż natrafiono na grobowiec do badaczy dotarły niepokojące wieści o dużej grupie rabusiów krążącej w dżungli wokół Nakum. Z tego powodu krakowscy archeolodzy zdecydowali się rozbić namiot na czubku piramidy tuż przy wykopie, by pilnować znalezisk i wczesnym rankiem następnego dnia rozpocząć eksplorację.
Grobowiec wyposażony był w kilka naczyń ceramicznych (w tym misę z przedstawieniem tańczącego boga kukurydzy – jedno z najważniejszych bóstw Majów) oraz ponad 460 paciorków z jadeitu i muszli, tworzących kilkanaście naszyjników i innych ozdób. Do tej pory na ziemiach Majów odkryto w trakcie prac archeologicznych tylko trzy inne naczynia z podobnym przedstawieniem tańczącego boga kukurydzy. W okolicy klatki piersiowej zmarłego, poniżej bogatego wielorzędowego naszyjnika z jadeitu, znajdował się bezcenny pektorał z jadeitu, pokryty z jednej strony rytym przedstawieniem twarzy mężczyzny, a z drugiej strony serią hieroglifów. Jak wykazały analizy epigrafików, zwłaszcza Simona Martina z Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, pierwszy glif oznacza nazwę pektorału, co jest bardzo ciekawe, gdyż znanych jest bardzo niewiele zabytków posiadających swoje indywidualne imię. Drugi i trzeci hieroglif funkcjonują razem, oznaczając nazwę ośrodka oraz tytuł królewski nieznanego wcześniej władcy, którego imię można z kolei odczytać jako Ixim Chan (czyt. iszim czan, „bóg kukurydzy-wąż”).
Odkryty w Piramidzie nr 15 pochówek jest pierwszym grobowcem królewskim, na jaki natrafiono w Nakum i jednym z pierwszych nie wyrabowanych grobowców królewskich odkrytych na obszarze całego Parku Triángulo. Jest on datowany na VII lub przełom VII i VIII wieku n.e., a więc na czasy bujnego rozkwitu cywilizacji Majów. Wiadomo jednak, że pektorał spoczywający na piersi zmarłego pochodzi z wczesnego okresu klasycznego (IV lub V wiek n.e.) i był przypuszczalnie przechowywany przez członków rodziny królewskiej jako ważna pamiątka rodowa. Odkrycie nie wyrabowanych królewskich grobów Majów należy do prawdziwej rzadkości, ponieważ przez dziesiątki lat wiele stanowisk tej kultury było systematycznie plądrowanych przez rabusiów w poszukiwaniu kosztowności.
Najnowsze badania wskazują na to, że grób umieszczony został we wnętrzu jednej z dwóch komnat starszej świątyni istniejącej na szczycie piramidy. Osoba pochowana w grobowcu musiała być, zapewne jednym z najważniejszych władców Nakum. Wskazuje na to nie tylko bogate wyposażenie grobowca i jego lokalizacja w obrębie piramidy, ale także fakt, iż w momencie pochowania zmarłego, tuż obok grobu umieszczono kilka innych depozytów ofiarnych – zapewne pełniących funkcję darów dla zmarłego. Dwa z nich zostały odkryte w roku 2008 na dnie jednej z komnat świątynnych, leżącej tuż obok grobowca. Jeden z nich składał się z dziewięciu krzemiennych ostrzy, z których przynajmniej cztery pomalowane były na niebiesko. U Majów niebieski był kolorem związanym z ofiarami - zanim uśmiercano jeńców przeznaczonych na ofiarę malowano ich właśnie na niebiesko. Nie jest więc wykluczone, że ostrza pełniły funkcję rytualną. Obok nich znajdowała się wielka misa, najprawdopodobniej służąca do przygotowywania tortillas (placków kukurydzianych). W jej wnętrzu znajdował się jadeitowy paciorek i szczątki skorpiona, a całość przykryto kolejnym naczyniem, odwróconym do góry dnem. Już w roku 2006 polscy badacze zwrócili uwagę na to, że na posadzce grobowca królewskiego z Piramidy 15 znajdują się długie pęknięcia, które sugerowały obecność poniżej komnaty kolejnych pustych przestrzeni: grobowców lub depozytów ofiarnych. W celu dokładniejszego zbadania piramidy badacze zdecydowali się wykonać w posadzce grobowca wykop w formie szybu ciągnącego się do samego dna tej budowli. Kilka metrów poniżej posadzki grobowca natrafiono na pozostałości pomieszczenia świątynnego (fragmenty ścian i wejście), pod którym odkryto z kolei grobowiec ulokowany w krypcie (Grobowiec nr 2). W jego wnętrzu znajdował się szkielet dorosłej kobiety, której głowę wsadzono do dużej malowanej misy a następnie nakryto ją od góry innym malowanym naczyniem. Pochówek jest datowany na ok. II-III w. n.e. (tzw. okres protoklasyczny, który do dziś jest jednym z najsłabiej poznanych okresów w historii Majów). Pochówek o którym mowa został zdeponowany w jednej z pierwszych faz budowlanych Piramidy nr 15. Malowane wazy złożone w grobie stanowią prawdziwe arcydzieło sztuki ceramicznej i są niezwykle rzadkim znaleziskiem. Lokalizacja wspomnianego grobowca oraz jego wyposażenie mogą wskazywać na to, że pochowana tu osoba należała do lokalnej rodziny królewskiej.

Stiukowy fryz, kanał i naczynie do picia kakao. Badania Piramidy 14

W planach polskich archeologów znalazło się również badanie tzw. Budowli 14, niewielkiej piramidy położonej na południe od Piramidy nr 15. W roku 2007, we wnętrzu Budowli 14, na głębokości ok. 5 m poniżej jej szczytu, natrafiliśmy na trzy sklepione komory. Dwie stanowiły zapewne pomieszczenia pałacowe lub świątynne, zaś trzecia komora, pełniła najprawdopodobniej funkcje grobowe; przypuszczalnie znajdował się tutaj królewski grobowiec, bądź też komnata pełniła funkcje kaplicy grobowej, w której czasowo przechowywano zwłoki członków rodziny królewskiej zanim złożono je do właściwego grobu. Komora została niestety wyrabowana, najprawdopodobniej jeszcze w czasach prekolumbijskich. W jej wnętrzu udało nam się odkryć bardzo wiele fragmentów naczyń, ludzkie zęby i wymodelowane w stiuku fragmenty płaskorzeźb zdobiących fasadę nieznanej budowli. Pod posadzką wspomnianej komnaty natrafiono na częściowo zachowany fryz wykonany z wapiennej zaprawy i malowany na czerwono, czarno i różowo. Do dnia dzisiejszego zachował się do wysokości ok. 1 m. Widoczne są na nim nogi postaci (władcy?) i wielkich rozmiarów łapy należące do monstrualnego bóstwa lub karła. Ponieważ fryz odkryty został w ostatnich dniach wykopalisk, niemożliwe było odsłonięcie go w całości. Fryz datowany jest na okres protoklasyczny (ok. II-III w. n.e.) lub na początki tzw. wczesnego okresu klasycznego (IV-V w. n.e.). Jak wcześniej wspomniano okres protoklasyczny jest jednym z najsłabiej poznanych epok w historii Majów. Badania w Nakum, w trakcie których natrafiono na pochówki, depozyty ofiarne oraz wspomniany fryz z okresu protoklasycznego stwarzają szansę na lepsze poznanie tego odcinka czasu i ustalenie jego dokładnych ram chronologicznych.
W roku 2008 na zachodniej i północnej ścianie Piramidy 14 dokonano kolejnych zaskakujących odkryć. Polscy archeolodzy natrafili tutaj na przemyślnie skonstruowany kanał na wodę w formie kamiennej rynny. Być może kanał ten odprowadzał wodę z górnych tarasów piramidy na zewnątrz tej budowli. Możliwe też, że miał funkcje rytualne. Należy podkreślić, iż jest to odkrycie niezwykle rzadkie, które nie ma prawie żadnych analogii w kulturze Majów. Sposób konstrukcji kamiennej rynny wskazuje na to, że mogła być ona używana w trakcie specjalnie zaaranżowanych spektakli (przypuszczalnie z udziałem samego władcy) związanych z kultem wody. Całość obserwowana była przez ludność zgromadzoną na pobliskim Patio 1. Z obszaru Piramidy 14 pochodzą także przepiękne znaleziska ceramiki. Powierzchnię jednego z odkrytych naczyń zdobiły stylizowane hieroglify (tzw. pseudoglify). Na fragmentach innego wymalowano tekst hieroglificzny, którego analiza sugeruje, iż naczynie służyło jednemu z władców lub najwyższych dostojników Nakum do picia kakao (kakaw) – napoju przeznaczonego wyłącznie dla najwyższych elit.

Zobacz nasze odkrycia

1.   Wykopy sondażowe u stóp Budowli 99
2.   Pozostałości konstrukcji mieszkalnej odkrytej na szczycie Budowli 99 (schyłkowy okres klasyczny)
3.   Jedno z naczyń odkrytych na szczycie Budowli 99 (schyłkowy okres klasyczny)
4.   Głęboki wykop sondażowy otwarty na szczycie Budowli 99
5.   Gliniana głowa z depozytu ofiarnego odkrytego we wnętrzu Budowli 99
6.   Gliniana głowa wyobrażająca jedno z bóstw Majów (Chaak?)
7.   Jadeitowe paciorki w kształcie głów małp z depozytów ofiarnych z Budowli 99
8.   Moment otwierania grobowca w Piramidzie 15 (Grobowiec nr 1)
9.   Naczynia z Grobowca nr 1, na pierwszym planie widoczne naczynie z wyobrażeniem Tańczącego Boga Kukurydzy
10. Jadeitowy pektorał in situ
11. Jadeitowy pektorał
12. Ofiara zawierająca pomalowane na niebiesko krzemienne ostrza (Ostrza z ofiary )
13. Pochówek kobiety z grobowca nr 2
14. Komora odkryta we wnętrzu Piramidy 14
15. Fragment wymodelowanego w stiuki fryzu pod komorą w Budowli 14 (Rysunek fryzu z Piramidy 14)
16. Kanał na wodę na fasadzie Piramidy 14
17. Fragment naczynia z widocznym napisem hieroglificznym
18. Glify oznaczające słowo kakaw (kakao)