Stanowisko
Historia zaangażowania polskiej strony w badania w rejonie gwatemalskiego Parku Triángulo sięga 1999 roku, kiedy to dwójka polskich studentów (Justyna Olko z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Jarosław Źrałka z Uniwersytetu Jagiellońskiego) dzięki pomocy prof. Mariusza Ziółkowskiego, szefa ówczesnej Andyjskiej Misji Archeologicznej (obecnie Ośrodek Badań Prekolumbijskich) przyjęta została do grona członków Projektu Triángulo. Polscy studenci brali udział w badaniach na takich stanowiskach jak Nakum, Yaxha czy Naranjito, zajmując się m.in. dokumentacją prekolumbijskich graffiti i uczestnicząc w pracach archeologicznych realizowanych w monumentalnej części wspomnianych ośrodków. W 2004 roku do grupy tej dołączył również Wiesław Koszkul, doktorant z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który wcześniej uczestniczył w badaniach na stanowiskach kultury Majów położonych w Belize. W roku 2004 pojawiły się informacje mówiące o tym, że badania w Nakum powoli dobiegają końca. Ponadto od roku 2002 badania w coraz większym stopniu skupione były na pracach restauracyjnych, a nie archeologicznych. Czynniki te sprawiły, że w roku 2005 Jarosław Źrałka i Wiesław Koszkul postanowili zwrócić się do miejscowego rządu o uzyskanie pozwolenia na prowadzenie samodzielnych badań w Nakum. Polscy archeolodzy otrzymali zgodę i rok później w Nakum rozpoczęto realizację nowego projektu, który przyjął nazwę Projektu Archeologicznego Nakum. W czasie czterech sezonów badawczych, jakie zrealizowano w Nakum pracowali specjaliści reprezentujący różne dyscypliny naukowe (archeolodzy, antropolodzy i konserwatorzy) z Polski i Gwatemali wspierani przez blisko dwudziestu studentów z obu tych krajów.
W 2006 roku dr Jarosław Źrałka i mgr Wiesław Koszkul otrzymali zgodę od Instytutu Antropologii i Historii Gwatemali oraz Ministerstwa Kultury i Sportu na rozpoczęcie projektu archeologicznego w Nakum. Pierwszy sezon w całości sfinansowała amerykańska Foundation for the Advancement of American Studies, Inc. oraz Instytut Archeologii i Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego, a od 2007 roku fundusze na badania pochodziły z grantu przyznanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, a także z Wydziału Historycznego UJ.
Jednak zanim polscy badacze mogli wbić w ziemię pierwszą łopatę czekało ich sporo pracy związanej ze zorganizowaniem bazy archeologicznej w dżungli, tuż obok ruin Majów. W roku 2006 ze skromnych środków finansowych zbudowano w dżungli chatę przykrytą dachem z palmowych liści, która pełniła funkcję kuchni i laboratorium archeologicznego, gdzie podczas wykopalisk gromadzona, rekonstruowana i dokumentowana jest ceramika oraz inne zabytki. Tuż obok postawiono prowizoryczny prysznic. Materiał, z którego wykonano krzesła, ławki i półki pozyskano z drzew ściętych w dżungli oraz z desek zakupionych w miejscowości Santa Elena, odległej od Nakum o ponad 80 km. Z takiej samej odległości należało dowozić do Nakum żywność i wodę. Zdarzało się jednak, że w trakcie pory deszczowej wynajęty przez nas samochód nie mógł dotrzeć do Nakum i mimo napędu na cztery koła grzązł w błotnistej drodze. Czasem potrzebna była pomoc kilkunastu osób, które przemierzając dystans nawet kilkunastu kilometrów, do miejsca gdzie utknął samochód, wyciągały go za pomocą lin z błota lub wody. Pod względem warunków klimatycznych najbardziej tragiczny dla polskich archeologów był sezon 2008 (maj-czerwiec). Na skutek ulewnych deszczy poziom rzeki Holmul, nad którą leży Nakum podniósł się gwałtownie o blisko 2 m, w efekcie czego zalane zostały okoliczne tereny. Badacze zmuszeni byli naprędce, niemal z całym sprzętem ewakuować się z Nakum. Blisko 30 osób przeciągało samochód przez rzekę Holmul z obawy by nie porwał go rwący nurt. Mimo tych wysiłków auto trzeba było pozostawić w dżungli, ponieważ jeden z odcinków drogi był zalany do tego stopnia, iż nie było możliwości dalszego holowania wozu. Następnie czekał nas wielogodzinny marsz przez zalaną dżunglę do pobliskiego miasta Yaxha, skąd już bez trudności można było dostać się do „cywilizacji”.
1. Widok na świątynię Wielkiego Jaguara w Tikal
2. Budowla E przed rozpoczęciem badań wykopaliskowych (1999)
3. Budowla E przebadana i odrestaurowana przez Badaczy Projektu Triangule
4. Widok na Drogę Perigny’ego (Calzada Perigny)
5. La Iglesia z Nakum
6. Budowla U to najwyższa piramida w Nakum (ponad 30 m wysokości)
7. Rzeka Holmul nad którą leży Nakum
